Η Big Tech στο Εδώλιο: Είναι τα Social Media η Νέα Καπνοβιομηχανία;

Αυτές τις μέρες παρακολουθούμε μια νομική θύελλα που όμοιά της είχαμε να δούμε δεκαετίες. Χιλιάδες αγωγές οικογενειών από τις Η.Π.Α., σχολικές περιφέρειες και αμερικανικές πολιτείες εναντίον τεχνλογικών κολοσσών όπως η Meta (Facebook, Instagram) και η Google (YouTube). έχουν μπει σε τροχιά εκδίκασης 

Η κεντρική κατηγορία; Ότι σχεδίασαν σκόπιμα τις πλατφόρμες τους για να προκαλούν εθισμό στους νέους, θυσιάζοντας την ψυχική τους υγεία στον βωμό του ακραίου κέρδους. Αν αυτή η ιστορία σας φαίνεται γνώριμη, είναι επειδή την έχουμε ξαναζήσει. Η νομική στρατηγική εναντίον της Big Tech αντλεί άμεση έμπνευση από τον ιστορικό πόλεμο κατά της καπνοβιομηχανίας.

Το Εγχειρίδιο της Καπνοβιομηχανίας: Από την Άρνηση στον Ιστορικό Συμβιβασμό

Από τη δεκαετία του 1950 έως και τα τέλη του 1990, οι μεγάλες εταιρείες καπνού (Big Tobacco) ακολουθούσαν μια σταθερή γραμμή άμυνας: το κάπνισμα είναι θέμα «προσωπικής επιλογής» και οι αποδείξεις για τον εθισμό ή τις βλάβες στην υγεία «δεν είναι επαρκείς».

Ωστόσο, η διαρροή εσωτερικών εγγράφων απέδειξε το αντίθετο. Οι εταιρείες γνώριζαν εξ αρχήςπως η νικοτίνη είναι άκρως εθιστική και είχαν στοχοποιήσει σκόπιμα τους νέους, με σκοπό να δημιουργήσουν πελάτες εφ' όρου ζωής. Η κοινωνική και νομική κατακραυγή οδήγησε στο ιστορικό Master Settlement Agreement του 1998. Μέσω αυτής της συμφωνίας, οι καπνοβιομηχανίες αναγκάστηκαν:

• Να πληρώσουν 206 δισεκατομμύρια δολάρια στις αμερικανικές πολιτείες για την κάλυψη ιατρικών εξόδων.

• Να σταματήσουν οριστικά τις διαφημίσεις που στόχευαν σε παιδιά (όπως η χρήση καρτούν).

• Να αποδεχτούν αυστηρές, ορατές προειδοποιητικές σημάνσεις στα πακέτα.

Αλγόριθική «Ψηφιακή Νικοτίνη»

Σήμερα, η ρητορική πολλών social media πλατφορμών θυμίζει ανησυχητικά εκείνη των εταιρειών καπνού. Συχνά υποστηρίζουν ότι παρέχουν απλώς «ουδέτερα εργαλεία διασύνδεσης» και μεταθέτουν την ευθύνη στους γονείς, προτάσσοντας λειτουργίες γονικού ελέγχου που οι ενάγοντες θεωρούν ανεπαρκείς.

Το βασικό νομικό επιχείρημα πλέον είναι ότι πλατφόρμες όπως το Instagram ή το YouTube δεν είναι απλά εργαλεία επικοινωνίας. Είναι μέσα κατασκευασμένα σκοπίμως να είναι εθιστικά.

Ο εθισμός των social media δηλαδή δεν προκύπτει τυχαία, αλλά μέσω στοχευμένου σχεδιασμού (design features):

• Infinite Scroll (Ατελείωτη ροή): Αφαιρεί το φυσικό «τέλος» της εμπειρίας, εμποδίζοντας τον εγκέφαλο να αντιληφθεί πόσος χρόνος έχει περάσει.

• Εκρήξεις Ντοπαμίνης: Τα likes, οι ειδοποιήσεις (notifications) και τα streaks λειτουργούν ψυχολογικά όπως ο τζόγος, προσφέροντας μια διαλείπουσα, απρόβλεπτη επιβράβευση.

• Αλγόριθμοι ακραίου engagement: Προωθούν περιεχόμενο που κρατά το βλέμμα στην οθόνη, ακόμα κι αν αυτό περιλαμβάνει επιβλαβή πρότυπα ή ακραίο υλικό.

Όπως ακριβώς και στα τσιγάρα, ο εγκέφαλος των παιδιών και των εφήβων είναι πολύ πιο επιρρεπής σε αυτές τις πρακτικές.

Οι Δίκες της Big Tech (2025-2026): Η Ώρα της Λογοδοσίας

Αυτή τη στιγμή, βρισκόμαστε σε ένα σημείο καμπής. Εκατοντάδες υποθέσεις έχουν ενοποιηθεί νομικά και οι πρώτες μεγάλες, καθοριστικές δίκες (bellwether trials) έχουν ξεκινήσει σε πολιτείες όπως η Καλιφόρνια. Ενώ ορισμένες εταιρείες (όπως το Snapchat και το TikTok) προχώρησαν πρόσφατα σε κάποιους εξωδικαστικούς συμβιβασμούς λίγο πριν αντικρίσουν τους ενόρκους, η Meta και η Google βρίσκονται πλέον στο επίκεντρο της δικαστικής μάχης.

Τι κάνει αυτές τις δίκες διαφορετικές από το παρελθόν; Ιστορικά, τα social media προστατεύονταν από το Άρθρο 230 στις ΗΠΑ, ένα νομικό πλαίσιο που τους προσφέρει ασυλία για το περιεχόμενο που αναρτούν οι χρήστες. Οι σημερινές αγωγές, όμως, αλλάζουν γωνία επίθεσης: δεν μηνύουν τις εταιρείες για το περιεχόμενο αυτό καθαυτό, αλλά για τον ελαττωματικό σχεδιασμό του ίδιου του προϊόντος και τον αλγόριθμο που το καθιστά επικίνδυνο.

Τι Σημαίνει Αυτό για το Μέλλον;

Αν οι ένορκοι πειστούν από τη «θεωρία της μηχανής εθισμού», το τοπίο του διαδικτύου θα αλλάξει οριστικά. Ίσως βρισκόμαστε προ των πυλών ενός νέου "Master Settlement Agreement", αυτή τη φορά για τη Big Tech, το οποίο θα μπορούσε να επιβάλει:

1. Ριζικές αλλαγές στον σχεδιασμό: Απενεργοποίηση του infinite scroll ή της αυτόματης αναπαραγωγής βίντεο για ανηλίκους.

2. Προειδοποιητικές σημάνσεις: Όπως ακριβώς πρότεινε πρόσφατα ο επικεφαλής ιατρός (Surgeon General) των ΗΠΑ, με στόχο την ενημέρωση για τους κινδύνους στην ψυχική υγεία.

3. Οικονομικές Αποζημιώσεις: Κονδύλια δισεκατομμυρίων που θα διατεθούν για την υποστήριξη προγραμμάτων ψυχικής υγείας στα σχολεία.

Συμπέρασμα

Ο παραλληλισμός της Big Tech με την καπνοβιομηχανία αποτελεί τον σκληρό πυρήνα μιας νομικής μάχης που έχει βαλθεί να αποδείξει ότι το επιχειρηματικό κέρδος δεν μπορεί να χτίζεται πάνω στην ψυχική εξάντληση μιας ολόκληρης γενιάς. Το μόνο σίγουρο είναι ότι η εταιρική λογοδοσία επιτυγχάνεται μόνο όταν η κοινωνία και οι θεσμοί αρνούνται να κλείσουν τα μάτια και να λάβουν επιτέλους δράση.